Hoofdstuk 03 · Plekken om te zien

Bezienswaardigheden in Hoofddorp.

Hoofddorp is jong, maar de polder eromheen is rijk aan plekken die het verhaal van het landschap vertellen — van monumentale stoomgemalen tot historische forten en het oude raadhuis in het hart van de stad.

— 01

Het Oude Raadhuis

Op de hoek van de Hoofdweg, op een steenworp van het centrale kruispunt, staat Het Oude Raadhuis. Het werd in 1866 in gebruik genomen — minder dan vijftien jaar nadat het Haarlemmermeer was drooggemalen — en deed lange tijd dienst als gemeentehuis van de toen nog jonge gemeente Haarlemmermeer. Het pand met zijn karakteristieke witte gevel, klokkentoren en symmetrische opzet wordt beschouwd als het belangrijkste historische gebouw van Hoofddorp.

Toen de gemeente in de jaren tachtig naar een nieuw, groter gemeentehuis verhuisde, kreeg het Oude Raadhuis een tweede leven als cultureel podium. Tegenwoordig vinden er concerten, theatervoorstellingen, lezingen en tentoonstellingen plaats. Voor de stad fungeert het gebouw als een soort ankerpunt: een herinnering aan de pioniersjaren van de polder, midden in een centrum dat verder vrijwel volledig modern is.

— 02

Museum De Cruquius

Aan de zuidrand van de polder, op de plek waar de Ringvaart de oude oever raakt, staat De Cruquius — een van de drie stoomgemalen die het Haarlemmermeer leegmaalden. Het gemaal werd vernoemd naar de cartograaf Nicolaas Kruik (Nicolaus Cruquius), die het meer al in 1742 nauwkeurig had ingemeten met diepteloodingen.

De Cruquius was bij ingebruikname in 1849 de grootste stoommachine ter wereld. Acht enorme zuigers, aangedreven door een dwarsbalk van zeventien meter, pompten gezamenlijk ongeveer 65 kubieke meter water per slag omhoog. De machine bleef tot 1933 in bedrijf en is sindsdien als museum ingericht: een nationaal monument waar de geschiedenis van de Nederlandse waterhuishouding tastbaar wordt.

— 03

De Stelling van Amsterdam

Rond Hoofddorp loopt de Stelling van Amsterdam, een 135 kilometer lange verdedigingslinie die tussen 1880 en 1914 werd aangelegd om de hoofdstad in oorlogstijd te kunnen beschermen door grote delen van het omringende land onder water te zetten. De linie staat sinds 1996 op de UNESCO-werelderfgoedlijst.

De polder van de Haarlemmermeer was strategisch belangrijk: zonder maatregelen kon ze nooit worden geïnundeerd, omdat het diep gelegen land daarvoor te veel water nodig had. Daarom werden langs de polderrand verschillende forten gebouwd om de doorgang naar Amsterdam af te grendelen. In de directe omgeving van Hoofddorp gaat het onder meer om Fort bij Hoofddorp en de forten bij Vijfhuizen en Aalsmeer. De forten zijn de afgelopen decennia gerestaureerd en herbestemd; ze fungeren als ateliers, expositieruimtes, ontmoetingsplekken en wandeldoelen.

Een werelderfgoed in de polder

Voor wie van landschap houdt is de Stelling vooral interessant als ruimtelijke compositie. De forten liggen in een wijde boog rond Amsterdam, telkens op precies de juiste afstand van elkaar om elkaars schootsveld te dekken. Tussen de forten is doelbewust open landschap bewaard gebleven — een schootsveld dat onbebouwd moest blijven. Daardoor zijn de grote, vlakke vergezichten rond Hoofddorp deels te danken aan een militair plan van anderhalve eeuw geleden.

— 04

Het polderlandschap zelf

De grootste bezienswaardigheid van Hoofddorp is misschien wel het landschap waarin de stad ligt. Een paar elementen zijn karakteristiek:

Vaarten

De Hoofdvaart

De centrale as van de polder loopt kaarsrecht door Hoofddorp. Langs deze vaart ontstond de oudste lintbebouwing van het dorp; de oever is nog goed te lopen en te fietsen.

Dijken

De Ringdijk

De dijk om de polder is ouder dan de polder zelf — hij werd in de jaren 1840 aangelegd om het meer te kunnen leegpompen. Vandaag is het een geliefde fiets- en wandelroute met uitzicht over het lager gelegen land.

Kavels

De geometrie

Vanuit de lucht — of vanaf een hoge plek — is het ontwerp van de polder direct zichtbaar: een schaakbord van rechthoekige kavels, vaarten en wegen. Een staaltje negentiende-eeuwse ruimtelijke ordening.

— 05

Op de kaart

De belangrijkste vaste bezienswaardigheden in en rond Hoofddorp, op één kaart bij elkaar.